Η Θέση του πατέρα στη σύγχρονη λογοτεχνία

 

"Πολλές φορές, το μόνο που χρειαζόμαστε είναι μια όμορφη ιστορία
να μας ψαχουλέψει λίγο καλύτερα"

Αυτό λοιπόν είναι ένα θέμα που με απασχόλησε μόνο όταν οι εμπειρίες μου με ανάγκασαν να το αντιμετωπίσω.

Πριν από τέσσερα περίπου χρόνια, φόρεσα με μεγάλη υπερηφάνια, ίσως τη μεγαλύτερη που έχω νιώσει στην έως τώρα ζωή μου, άλλη μία ταμπέλα: αυτή του πατέρα, όταν η γυναίκα μου μού χάρισε την κόρη μας.

Όποιος το έχει ζήσει το γνωρίζει. Από τη μία στιγμή στην άλλη, αλλά και πιο αργά, πιο ασυνείδητα, επιτελούνται μέσα σου πολλές αλλαγές στον τρόπο που βλέπεις τη ζωή, τους κινδύνους, τους ανθρώπους, τις γυναίκες, αν ευτυχήσεις να έχεις κόρη, και πολλά άλλα που μέχρι πρότινος σου έμοιαζαν κομματάκι αδιάφορα, ως σκέψεις τουλάχιστον και ως θεματολογίες.

Μέσα στα λοιπά λοιπόν, που συχνά λέγονται αλλά σπανίως εξηγούνται, είναι και η λογοτεχνία. Άρχισα να βλέπω αλλιώς τις γυναίκες ηρωίδες, τους άντρες, τις δυσάρεστες καταστάσεις και τους διάφορους ρόλους που ο συγγραφέας μοιράζει στο cast του.

Ταυτόχρονα όμως άρχισα να αναζητώ και μια φιγούρα, αυτή του πατέρα. Κι όσο την αναζητούσα, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούσα πως, σε ένα μεγάλο ποσοστό, αυτός αποτελεί τρίτο ή τέταρτο ρόλο, αν είναι εν ζωή. Αλλιώς, τον τρώει το μαύρο λογοτεχνικό χώμα.

Ας ξεκινήσουμε όμως με τα κείμενα στα οποία τον βρήκα.

Ο πατέρας αυτών των κειμένων εμπίπτει συχνά σε δύο κατηγορίες.

Η πρώτη τον παρουσιάζει κυρίως ως ανάμνηση ενός πολύ αγαπησιάρικου ατόμου, του οποίου η έλλειψη είναι οδυνηρή ακόμη και σήμερα στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η προσφορά του, πέρα από τα όμορφα λόγια του συγγραφέα, εκτείνεται σε αγκαλιές και χάδια, κάτι που παραδοσιακά αποδίδουμε στη μητέρα για να δηλώσουμε την αγάπη της. Δανειζόμαστε λοιπόν από εκείνη για να δείξουμε πως και ο πατέρας μπορεί να αγαπά, μα τον ντύνουμε με ξένα για το κοινωνικό κατεστημένο ρούχα. Δεν λέω πως είναι κακό, απλά παρατηρώ. Μείνε λίγο ακόμη μαζί μου.

Η δεύτερη εκδοχή παρουσιάζει έναν πατέρα σκληρό, πολλές φορές απόντα, του οποίου η συνεισφορά περιορίζεται στο οικονομικό κομμάτι. Εδώ δανειζόμαστε από το κλασικό καλούπι που θέλει τον άντρα να μην έχει ή να μην εκδηλώνει συναισθήματα, το οποίο όμως επίσης δανειζόμαστε από άλλες δεκαετίες. Ούτε και αυτό κατακρίνω ευθέως, αν σου είμαι ειλικρινής.

Αναρωτιέμαι ωστόσο, συναντήθηκαν ποτέ άραγε αυτοί οι κόσμοι; Γιατί, αν με βάλεις να επιλέξω, είναι προφανές ποιο από τα δύο μοντέλα είναι πιο προσφιλές, πιο αγαπητό. Παρόλα αυτά, βρίσκω και τα δύο σχεδόν καρικατούρες μιας κοινωνίας μπερδεμένης και διχασμένης ανάμεσα στο θέλω και το θυμάμαι. Σαν να απέχουμε κατ’ επιλογή από την πραγματικότητα.

Πού είναι ο πατέρας του σήμερα, όπως έχει εξελιχθεί και αυτός μαζί με την κοινωνία;
Αυτός ο άντρας που είναι μια μείξη των δύο παραπάνω κόσμων. Υπάρχει, δεν είναι φαντασία. Είμαι εγώ, κι εσύ και ο απέναντι. Αλλά δεν τον βλέπουμε. Ή, καλύτερα, δεν μάθαμε να τον βλέπουμε.

Τα ίδια γυαλιά που φόρεσαν σε εκείνο το αγόρι των περασμένων δεκαετιών και από τα οποία του έμαθαν να βλέπει τον κόσμο, τα ίδια φοράμε ακόμη, αγόρια και κορίτσια, άντρες και γυναίκες, όταν στεκόμαστε λογοτεχνικά απέναντι στον πατέρα.

Παρόλα αυτά, ο πατέρας του χθες αγαπούσε. Πώς το έδειχνε; Με τη δουλειά. Γιατί αυτό ήξερε, αυτό διδάχτηκε και αυτό αναπαρήγαγε. Αλλά δεν ήταν ούτε αυτό μια επιλογή χωρίς κόστος. Μιλάμε για άντρες που δούλευαν σκληρά, πολλές φορές μακριά από το σπίτι τους, για να στηρίξουν μια οικογένεια στα τότε πρότυπα, και με το ρίσκο της αποξένωσης να μοιάζει περισσότερο με βεβαιότητα τις περισσότερες φορές. Κι αν τελικά έμοιαζαν σκληροί εκείνοι οι πατεράδες, είχαν αγάπη. Απλώς η αγάπη τότε ήταν συνυφασμένη με την ευθύνη. Ας μην τη δαιμονοποιούμε.

Κι έτσι, έχω μια ιστορία που θέλω να μοιραστώ, μιας και το θέμα το σηκώνει.

Κάποτε ο πατέρας μου μού παραδέχτηκε πως δεν θυμάται τον δικό του πατέρα να τον αγκαλιάζει ποτέ ως παιδί. Ούτε να τον φιλάει μπορούσε να θυμηθεί. Δεν μιλάμε για γιορτές και γενικότερα καταστάσεις που επιτάσσουν τέτοιας μορφής εκδηλώσεις, αλλά γι’ αυτή την αγκαλιά, την αυθόρμητη, τη γεμάτη στοργή και λαχτάρα, που καμιά φορά σε κάνει να δυσανασχετείς γλυκά. Ή έστω αυτήν την αμήχανη αγκαλιά, που μοιάζει λες και κάποιο συναίσθημα να βρήκε μια σχισμή και να ξεπήδησε από την ψυχή, ενώ το σώμα δεν ξέρει πώς να το διαχειριστεί. Αυτό που θες αλλά δεν ξέρεις πώς, και απλώς το κάνεις. Και μοιάζει λίγο περίεργο, αλλά κάποια ανάγκη τέρπει και τους δύο συμμετέχοντες.

Τότε λοιπόν είχα σκεφτεί πως ο παππούς μου υπήρξε σκληρός πατέρας. Ήμουν μικρός βέβαια. Δεν καταλάβαινα πως η αγάπη δεν έχει έναν μόνο τρόπο να εκφράζεται. Και παραξενευόμουν, γιατί μαζί μας, παρότι δεν έγινε ο πιο εκδηλωτικός άνθρωπος, ήταν αλλιώς. Ποτέ δεν αμφέβαλλα αν με αγαπάει ο παππούς μου. Ούτε για μια στιγμή. Όταν μου τσιμπούσε τη μύτη, ήξερα.

Πέρασαν χρόνια από την πρώτη εκείνη κουβέντα για να ακολουθήσει μια δεύτερη. Άλλη χροιά και άλλο κλίμα αυτή τη φορά. Έβλεπα στα μάτια του πατέρα μου μια λάμψη που τη ζήλεψα. Είπα πως κάποτε θα ήθελα να μιλάνε για μένα τα παιδιά μου με τον ίδιο εκείνο θαυμασμό που διέκρινα εγώ στα μάτια του πατέρα μου.

Εκείνη τη μέρα μου διηγήθηκε μια ιστορία διαφορετική. «Ήταν σπουδαίος ο παππούς σου». Έτσι ξεκίνησε για να μου πει πως, όταν ο ίδιος μαζί με τον θείο μου πήγαιναν σχολείο ακόμη, ο παππούς μου βρέθηκε αρκετά χωριά μακριά από το δικό τους μπροστά σε μια ευκαιρία, την οποία και άρπαξε. Όχι για εκείνον όμως. Αγόρασε μια εγκυκλοπαίδεια 24 τόμων για να τη φέρει σπίτι στα παιδιά του, να μπορούν να διαβάσουν, να μορφωθούν και να διεκδικήσουν ένα καλύτερο μέλλον για τους εαυτούς τους, μιας και ο ίδιος ήταν αγράμματος.

Ακριβό πράγμα τότε μια τέτοια εγκυκλοπαίδεια, μα δεν ήταν αυτό το μεγαλύτερο πρόβλημα. Ο παππούς μου δεν οδήγησε ποτέ. Ούτε αμάξι είχε, ούτε λεφτά για ξόδεμα. Μόνο στόχο είχε. Έδεσε τους 24 τόμους σε μικρότερα πακέτα και ξεκίνησε να περπατά. Τα κουβαλούσε εκ περιδρομής, μου είπε ο μπαμπάς μου. Έπαιρνε, προχωρούσε μερικά μέτρα, άφηνε και γύριζε πίσω να πάρει τα επόμενα. Ξανά και ξανά, μέχρι να φτάσει στο χωριό, στο σπίτι και στα παιδιά του.

Αν αυτό δεν είναι αγάπη, δεν ξέρω πώς αλλιώς λέγεται.
Χαράλαμπο τον έλεγαν.

Όπως και να ’χει, παρασύρθηκα.

Ο παλαιός πατέρας λοιπόν, που αγαπούσε με τρόπο δύσπεπτο για ένα παιδί, σήμερα στη λογοτεχνία απογυμνώνεται από συναίσθημα και μένει μια ξύλινη φιγούρα, σκονισμένη στον χρόνο.
Ο νέος πατέρας έχει μετακινηθεί τόσο πολύ ώστε να αναπληρώσει το κενό αλλά και να γεμίσει το κοινωνικό κενό που τον θέλει διαφορετικό, που, αν και γλυκύτατος, έχει χάσει κάτι από το κύρος του, αν μου επιτρέπεται η έκφραση.

Στην πραγματικότητα, ο πατέρας του σήμερα έχει συμβιβάσει σε μεγάλο βαθμό αυτούς τους δύο, αλλά οι λέξεις συχνά στέκονται αδιάφορες απέναντί του.

Το γιατί είναι μια άλλη μεγάλη συζήτηση. Αν όμως έπρεπε να δώσω μια ιδέα μονάχα από τις σκέψεις μου επί του θέματος, θα έλεγα πως ίσως από τη μία έχουμε μια τάση υπερανάδειξης του σύγχρονου μοντέλου του μπαμπά, που διογκώνεται στην απεικόνιση για να σκεπάσει και να καλύψει τις ανάγκες του χθες που έμειναν αφρόντιστες, και από την άλλη μια ακόμη μεγαλύτερη τάση να αναδείξουμε τα κακώς κείμενα των περασμένων γενεών, χρησιμοποιώντας αυτόν ως μοχλό για να το κάνουμε.

Όποιος και αν είναι ο λόγος, είναι κρίμα. Είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα που δυστυχώς παραμένει στην αφάνεια. Κι εδώ δεν ξέρω αν η κοινωνία επηρεάζει τη λογοτεχνία ή το αντίστροφο.

Γιατί, όσο κι αν μαλακώσει ο πατέρας που θα γίνει μπαμπάς και μπαμπακούλης, στις αναζητήσεις των χρηστών με λέξεις-κλειδιά το παιδί και την αγάπη, αυτός θα είναι πάντα στη δεύτερη σελίδα των αποτελεσμάτων.

Κι όλα τα παραπάνω όχι για να εκθειάσουμε τους πατεράδες του χθες, του σήμερα ή του αύριο, ή να πούμε πως κανένα λάθος δεν τους βρίσκουμε.

Ούτε για να προσπαθήσουμε να ρίξουμε τη μητέρα, που είναι εξαιρετικά δυνατός ρόλος στην οικογένεια πρωτίστως και στη λογοτεχνία μετέπειτα.

Απλά έτσι, για να πούμε ότι του αξίζει και αυτουνού μια θέση στο τραπέζι, ένα μερίδιο από την πίτα και μια ιστορία πού και πού να τον ψαχουλεύει λίγο καλύτερα.

· · ─ ·✶· ─ · ·

*Σημείωση: Το άρθρο θα ανέβει επίσης στο blog του προσωπικού μου site hariskofiades.gr/book-blog και αποτελεί προϊόν αποκλειστικά προσωπικών σκέψεων, θέσεων και απόψεων. Η ανάρτηση στο συλλογικό συγγραφικό blog OneirwnPenes δεν υπονοεί συμφωνία των υπολοίπων μελών με τα παραπάνω.