Δεν είναι Κριτική, είνα η Γνώμη μου!

 

Μοιάζει τα τελευταία χρόνια να φοβόμαστε τη λέξη «κριτική», τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τους κύκλους των social media. Όλο και λιγότεροι δημιουργοί χρησιμοποιούν τη λέξη για να τιτλοφορήσουν τις αναρτήσεις τους, ή αντίστοιχες σύνθετες λέξεις που παλιά συνηθίζονταν, όπως η «βιβλιοκριτική». Πέραν αυτού του γεγονότος, υπάρχει και σθεναρή αντίσταση σε όσους χρησιμοποιούν ακόμη τον όρο. Πολλές φορές, μάλιστα, υψώνονται επιχειρήματα -αδιαπέραστα σαν το Σινικό Τείχος- πως για να κάνεις κριτική πρέπει να κατέχεις μια συγκεκριμένη ιδιότητα, η οποία θα πρέπει και να αποδεικνύεται.

Σε παλαιότερο άρθρο στο παρόν blog είχα τοποθετηθεί εν μέρει, υποστηρίζοντας πως το βιβλίο, πέραν της πνευματικής και καλλιτεχνικής του υπόστασης, αποτελεί ένα προϊόν το οποίο διατίθεται προς πώληση· ως εκ τούτου, εμπίπτει σε όσα υπόκεινται στην κριτική (ή στην κρίση) του αγοραστικού κοινού, όπως κάθε άλλο προϊόν. Θεωρώντας, λοιπόν, ότι αυτό το έχουμε θίξει ξανά, θέλω αυτή τη φορά να το προσπεράσουμε και να επικεντρωθούμε περισσότερο στον λόγο για τον οποίο απομακρυνόμαστε από τη λέξη «κριτική».

Προσωπικά, καθώς μου αρέσει να παρατηρώ τον κόσμο γύρω μου, τις συμπεριφορές και τις αντιδράσεις, εντοπίζω δύο αίτια ή γενικές κατευθύνσεις που μπορούμε να ακολουθήσουμε για να βρούμε τη ρίζα του δεδομένου «προβλήματος».

Το πρώτο -ίσως και το προφανέστερο- είναι η μάστιγα του politically correct. Το κίνημα, οφείλω να ομολογήσω, ξεκίνησε με αγνές προθέσεις και αισθήματα: συμπερίληψη, ευαισθησία, κατανόηση. Παρόλα αυτά, όπως και πολλά άλλα που προσπαθούν να εξομαλύνουν κοινωνικές αδικίες του παρελθόντος, «ξεχείλωσε» σε βαθμό που σε πολλούς πλέον μοιάζει μη βιώσιμο. Καταλήγει στις μέρες μας να αποκλείει και να αποξενώνει περισσότερους από όσους καταφέρνει να συμπεριλάβει, ενώ ταυτόχρονα πολλοί το ακολουθούν υπό τον φόβο της cancel culture. Όχι πως δεν υπάρχουν άνθρωποι που πραγματικά πιστεύουν και προσπαθούν να δρουν συμπεριληπτικά στην καθημερινότητά τους. Παρόλα αυτά, ένα μεγάλο ποσοστό μοιάζει να επικεντρώνεται περισσότερο στο να αστυνομεύει τον δημόσιο λόγο των υπολοίπων, παρά στο να προσπαθεί ουσιαστικά να αλλάξει τον εαυτό του. (Και πάλι, δεν αποκλείουμε το γεγονός κάποιος να κάνει και τα δύο). Στο πλαίσιο, λοιπόν, αυτής της αυξημένης ευαισθησίας, απομακρυνόμαστε από λέξεις οι οποίες -ποτέ από μόνες τους, αλλά πάντα βάσει περιεχομένου- μπορούν να πληγώσουν κάποιον.

Το δεύτερο, και κατ’ εμέ σημαντικότερο, είναι η ευθυνοφοβία. Φοβόμαστε να πούμε ξεκάθαρα ότι κρίνουμε κάτι και προτιμούμε πιο «μαλακές» λέξεις, όπως «άποψη» ή «γνώμη», οχυρώνοντας έτσι τόσο τα λεγόμενά μας όσο και τους εαυτούς μας, σε περίπτωση που σε κάποιον δεν αρέσουν. Κανείς δεν μπορεί να μας στήσει στον τοίχο για μια άποψη η οποία ενδεχομένως δεν είναι κολακευτική· παραμένει εντελώς προσωπική και υποκειμενική, τη στιγμή που η κριτική χρωματίζεται με περισσότερο αντικειμενικές αποχρώσεις. 

"Αν η άποψη είναι η παλέτα των παστέλ, η κριτική είναι σίγουρα τα νέον χρώματα."

Κι εκεί κάνουμε πίσω. Μην τυχόν και πούμε ότι βρήκαμε ένα βιβλίο κακό...

Το πρόβλημα, όμως, και στις δύο περιπτώσεις είναι πως έχει χαθεί η σύνθετη σκέψη. Δικαίως ίσως, όταν μιλάμε για social media όπου δεν μπορείς να αναπτύξεις τον λόγο σου όπως θα ήθελες. Σε μια κουλτούρα γρήγορης κατανάλωσης, όπου τα πρώτα 3-5 δευτερόλεπτα αποτελούν το hook και οι πλατφόρμες δεν εμφανίζουν εξαρχής τίποτα πέρα από τις πρώτες δέκα λέξεις, η εμβάθυνση είναι δύσκολη. Παραμένει, ωστόσο, γεγονός πως δεν μπαίνουμε στη διαδικασία να θέσουμε ορισμένα λογικά ερωτήματα προτού καταλήξουμε σε συμπέρασμα. Για παράδειγμα: 

• Ποιος είναι αυτός που ασκεί την κριτική; 
• Έχει πράγματι κατάρτιση σε κάποιον συγγενικό τομέα ή η κριτική του βασίζεται στην προσωπική του εμπειρία; 
• Με βάση τις προηγούμενες αναρτήσεις του, είναι κάποιος με τον οποίο συμφωνώ ή ταιριάζω; 
• Είναι κακεντρεχής η κριτική του ή απλώς δεν μας βρίσκει σύμφωνους;

Τι θα έπρεπε να αναζητάμε συνοπτικά; Αυθεντία, Οπτική, Πρόθεση.

Κάπου στην πορεία, όμως, χάσαμε αυτή τη δυνατότητα. Μείναμε στην πρώτη ανάγνωση και μια λέξη μπορεί να μας κάνει «trigger», χωρίς να έχουμε δει τίποτα άλλο. Γινόμαστε σιγά-σιγά άνθρωποι των τίτλων και στην πορεία «κοπανάμε» τις λέξεις κάτω, μέχρι που πια δεν έχουν βάθος και δεν εξαρτώνται από τα συμφραζόμενα. Τις στεγνώνουμε. Κι είναι κρίμα. Ειδικά για την κριτική, που θα μπορούσε να είναι μια από τις πιο εποικοδομητικές έννοιες.

Είτε το παραδεχόμαστε είτε όχι, καθημερινά, συνειδητά ή ασυνείδητα, ασκούμε κριτική στα πάντα γύρω μας. Και κόντρα στην τάση των καιρών, θα πω πως όχι, αυτό δεν είναι αρνητικό. Το πώς θα το κάνουμε, από την άλλη -παρότι δεν μας αφαιρεί το δικαίωμα της πράξης- είναι ξεκάθαρη ένδειξη χαρακτήρα. Πολλές φορές και πρόθεσης.

Και πριν κλείσουμε ας πούμε και κάτι ακόμη. Κριτική είναι η πνευματική διαδικασία ελέγχου και αξιολόγησης για την εξαγωγή ενός συμπεράσματος, το οποίο τις περισσότερες φορές καταλήγει σε μία από τις δύο αποδεκτές καταστάσεις π.χ καλό ή κακό. Αν φτάνουμε στο σημείο να πρέπει να είμαστε σεφ για να πούμε ότι ένα φαγητό που μας σέρβιραν ήταν ανάλατο, τότε σίγουρα βαδίζουμε σε λάθος μονοπάτια. Και για όποιον βιαστεί να κρίνει το επιχείρημα ως άτοπο, να πούμε πως και η γαστρονομία είναι μια μορφή τέχνης γι αυτόν που την ασκεί. 

Όπως πάντα, είμαστε εδώ για να μοιραζόμαστε απόψεις και σκέψεις. Υπόσχομαι να σε ακούσω, αν το κάνεις κι εσύ. 

Διαβάζουμε, βιώνουμε, μοιράζουμε φως.

· · ─ ·✶· ─ · ·

*Σημείωση: Το άρθρο θα ανέβει επίσης στο προσωπικό μου site και αποτελεί προϊόν αποκλειστικά προσωπικών σκέψεων, θέσεων και απόψεων. Η ανάρτηση στο συλλογικό συγγραφικό blog OneirwnPenes δεν υπονοεί συμφωνία των υπολοίπων μελών με τα παραπάνω.

HarisKofiades BookBlog ➜