Γιατί επιζητούμε την αδρεναλίνη του φόβου μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου, ενώ στην πραγματική ζωή τον αποφεύγουμε; Καθώς πλησιάζει η πιο ατμοσφαιρική νύχτα του Οκτώβρη, τα φώτα χαμηλώνουν, οι σκιές μεγαλώνουν και η ανάγκη μας για μια σκοτεινή ιστορία γιγαντώνεται. Σε καλωσορίζω σε μια αναδρομή στις μορφές που πήρε ο τρόμος στη λογοτεχνία και στο γιατί το Halloween παραμένει η απόλυτη γιορτή των «περιέργων» αναγνωστών. Ανέκαθεν με τραβούσε το σκοτάδι στην τέχνη. Όχι πως αγνοούσα το φως, αλλά παρουσιάζεται συχνά ως λιγότερο γοητευτικό. Το σκοτάδι κρύβει μέσα του ανασφάλεια, αδρεναλίνη, το άγνωστο. Μας προκαλεί συναισθήματα τα οποία δεν θέλουμε να βιώσουμε στην καθημερινότητα και προτιμάμε να τα ανακαλύπτουμε από την ασφάλεια του καναπέ. Εκεί όπου ξέρουμε πολύ καλά πως ο τρόμος τελειώνει τη στιγμή που κλείνουμε το βιβλίο. Ή και λίγες ώρες αργότερα, ανάλογα πόσο θα μας επηρεάσει. Καθ’ όλη τη διάρκεια, ωστόσο, έχουμε πλήρη επίγνωση ότι όλο αυτό δεν είναι παρά μια φανταστική ιστορία...
Μεγάλο το συγκεκριμένο debate, και με έβαλε σε σκέψεις μια άποψη που ακούστηκε για την «Άγρια Θάλασσα» της δικής μας, Ελευθερίας Καλογνωμά, από άντρα αναγνώστη. Ένα βιβλίο που, λόγω του κοινού της συγγραφέως, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως «γυναικείο».
Και εκεί ξεκινάνε οι σκέψεις, με τις δύο πλευρές να υπερμάχονται της θέσης τους με ποικίλα επιχειρήματα, τα περισσότερα από τα οποία είναι στερεωμένα σε τι άλλο; Σε στερεότυπα. Χωρίς να πούμε ότι πρέπει να καταρρίψουμε κάθε μορφής στερεοτυπική αντίδραση –καθώς κάποιες εξυπηρετούν την καθημερινότητα και τη συνέχειά μας– θέλησα να δω λίγο τις δύο πλευρές στα πιο ουσιώδη τους σημεία.
Η Πλευρά των Αριθμών και της Βιολογίας
Αρχικά, είναι γνωστό ότι άντρες και γυναίκες μας ελκύουν διαφορετικά πράγματα. Δεν θα σταθώ στην παιδική ηλικία, καθώς εκεί ο άνθρωπος διαμορφώνεται βαρύτατα από το περιβάλλον. Παρόλα αυτά, στη συνέχεια της ζωής τους, ο άντρας και η γυναίκα θα βρεθούν να θέλουν ή ακόμη και να έχουν ανάγκη από διαφορετικά πράγματα, ανάλογα με το πώς είναι φτιαγμένος ο καθένας βιοχημικά αλλά και εγκεφαλικά. Γιατί δεν είμαστε ίδιοι. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο.
Τα νούμερα σε παγκόσμιο επίπεδο δείχνουν μια ξεκάθαρη τάση:
Η πλειοψηφία των ανδρών κινείται προς την επική φαντασία, το dark, το θρίλερ και το αστυνομικό μυστήριο.
Η πλειοψηφία των γυναικών μοιάζει να προτιμάει erotica, ρομαντικό, κοινωνικό και αυτοβελτίωση.
Αυτή είναι μια πραγματικότητα βγαλμένη από αριθμούς που δεν περιορίζονται γεωγραφικά και δεν λένε ψέματα (σημειώνοντας βέβαια ότι οι γυναίκες αναγνώστριες είναι πολύ πιο πιθανό να δοκιμάσουν διαφορετικά είδη). Αυτή η πλευρά, λοιπόν, πατάει πάνω σε μια βιολογία, την οποία όμως συχνά παίρνει ως θέσφατο και μονόδρομο.
Η Πλευρά του «Ξεριζώματος των Ταμπελών»
Η αντίθετη πλευρά επιλέγει την κατάργηση των διακρίσεων: «Ο καθένας μπορεί να διαβάσει οτιδήποτε. Δεν υπάρχουν αντρικά και γυναικεία βιβλία».
Ούτε κι αυτό όμως στέκει απόλυτα από μόνο του. Παρότι ως ιδέα είναι όμορφη, μοιάζει να αγνοεί ότι οι επιλογές των δύο φύλων δεν καταλήγουν σε ένα ευρύ και ισομοιρασμένο φάσμα. Την επικύρωση αυτού τη βλέπουμε ακόμη και στο marketing. Τα χρώματα και τα εξώφυλλα δεν είναι τυχαία:
Το εξώφυλλο ενός ρομαντικού βιβλίου έχει σκοπό να χτυπήσει τη φαντασίωση μιας γυναίκας ή τον ρομαντισμό που λείπει από την καθημερινότητα, ενώ ένα καθαρό epic fantasy στοχεύει σε μια μάλλον ενστικτώδη ανάγκη του άνδρα για δύναμη. Και το marketing μιλάει αφού ακούσει τους αριθμούς.
Η Αλήθεια Βρίσκεται στη «Ματιά» μας
Η αλήθεια, όπως σε όλα τα πράγματα, βρίσκεται κάπου στη μέση. Αν αποδεχτούμε το γεγονός ότι οι γυναίκες εκτιμούν περισσότερο το συναίσθημα, ενώ οι άντρες ψάχνουν τη λογική και τη μηχανική πίσω από τα πράγματα, βλέπουμε ότι ο παράγοντας που λείπει και από τις δύο θέσεις είναι αυτός της προσωπικής οπτικής.
Ένας αναγνώστης που επιλέγει συνειδητά την οπτική γωνία από την οποία θα προσεγγίσει ένα έργο, μπορεί να ανοίξει απίστευτα τους ορίζοντές του:
Ένας άντρας μπορεί να διαβάσει ένα ερωτικό/ρομαντικό βιβλίο και να εστιάσει στο κοινωνικό aspect ή στο μυστήριο που συχνά συνοδεύει την πλοκή.
Μια γυναίκα μπορεί να εκτιμήσει ένα «αντρικό» βιβλίο δίνοντας έμφαση στη συναισθηματική αποτύπωση και την ψυχολογία των χαρακτήρων.
Στην τελική, ναι, ο καθένας μπορεί να επιλέξει ό,τι θέλει. Υπάρχουν αντρικά και γυναικεία βιβλία αλλά όχι επειδή προορίζονται αποκλειστικά για ένα κοινό. Χαρακτηρίζονται έτσι βάσει του ποιο είναι το μεγαλύτερο κοινό τους. Το θέμα είναι, εμείς ως αναγνώστες, να γινόμαστε πιο ευέλικτοι και να μπορούμε να βλέπουμε πέρα από τα στερεότυπα, διατηρώντας, φυσικά, την ατομική μας ταυτότητα.
Στατιστικό Υπόμνημα: Τι λένε οι αριθμοί;
Για τους λάτρεις των δεδομένων, η παγκόσμια εκδοτική αγορά και οι μεγάλες έρευνες επιβεβαιώνουν με αριθμούς τις αναγνωστικές τάσεις των δύο φύλων:
Το χάσμα στην ανάγνωση λογοτεχνίας: Σύμφωνα με διαχρονικά στοιχεία του National Endowment for the Arts (NEA), οι γυναίκες προηγούνται σταθερά κατά περίπου 20 ποσοστιαίες μονάδες έναντι των ανδρών στην ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων (fiction).
Η κυριαρχία ανά είδος: Μεγάλες δειγματοληπτικές έρευνες σε χρήστες της πλατφόρμας Goodreads δείχνουν ότι το 95% των αναγνωστών στο είδος του Ρομαντικού (Romance/Erotica) είναι γυναίκες. Αντίθετα, οι άνδρες αναγνώστες δείχνουν συντριπτική προτίμηση (που συχνά ξεπερνά το 70-80%) σε είδη όπως η Ιστορία, οι Βιογραφίες, το Sci-Fi και το Epic Fantasy.
Η τάση επιλογής συγγραφέα: Έρευνες της αγοράς (όπως π.χ. από το A Writer of History) αποκαλύπτουν ότι οι άνδρες αναγνώστες επιλέγουν σε ποσοστό άνω του 80-90% βιβλία γραμμένα αποκλειστικά από άνδρες συγγραφείς. Οι γυναίκες εμφανίζονται πολύ πιο ισορροπημένες και «ευέλικτες», επιλέγοντας συχνά και τα δύο φύλα στις αναγνώσεις τους.
Το κίνητρο της ανάγνωσης: Σε ποιοτικές έρευνες γύρω από τη φιλαναγνωσία, οι γυναίκες αναφέρουν συχνότερα ως κίνητρο την «κατανόηση των άλλων» και την «ενσυναίσθηση» (κάτι που τις στρέφει στο κοινωνικό/ρομαντικό μυθιστόρημα), ενώ οι άνδρες εστιάζουν στην «ανάλυση συστημάτων», την πλοκή, τη λογική και τη δράση.
· · ─ ·✶· ─ · ·
*Σημείωση: Το άρθρο θα ανέβει επίσης στο προσωπικό μου site, όπου μπορείς να βρεις και άλλα θέματα που ίσως σου φανούν ενδιαφέροντα, και αποτελεί προϊόν αποκλειστικά προσωπικών σκέψεων, θέσεων και απόψεων. Η ανάρτηση στο συλλογικό συγγραφικό blog OneirwnPenes δεν υπονοεί συμφωνία των υπολοίπων μελών με τα παραπάνω.
Πολύ ενδιαφέρον! Και να προσθέσω ότι νέοι άντρες σήμερα δεν ντρέπονται να πουν ότι διαβάζουν αισθηματική, άρα "γυναικεία" λογοτεχνία. Για μένα όλα είναι για όλους! Τα στερεότυπα είναι εδώ για να τα σπάσουμε.
ΑπάντησηΔιαγραφήΠράγματι πολλά πράγματα έχουν απενοχοποιηθεί. Και καλώς, θα πω εγώ, γιατί το να περιοριζόμαστε σε αυτά που διαβάζουμε μας κάνει να χάνουμε ευκαιρίες για πολύ πολύ όμορφα ταξίδια!
ΔιαγραφήΝα ένα ακόμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ζήτημα, που ο αγαπητός μας Χάρης, βάζει στο τραπέζι για κουβέντα. Θα μπορούσαμε να είμαστε τώρα μπροστά σε μια όμορφη θάλασσα, σαν αυτές που η καλή μας Ελευθερία γράφει και να συζητάμε μετά το ηλιοβασίλεμμα μέχρι τα ...ξημερώματα.
ΑπάντησηΔιαγραφήΓια μένα, φίλες και φίλοι, δεν υπάρχουν "αντρικά" και "γυναικεία" βιβλία. Μου φαίνονται αστείοι οι όροι. Αλλιώς να έχουμε εξώφυλλα γαλάζια ή ροζ όπως τους παλιούς αιώνες και να ξέρουμε. Άλλωστε μην απορείτε, η επιδρομή συντηρητικών και κρυπτοφασιστικών ιδεών αυτά προάγει.
Το κοινό ενός συγγραφέα ναι! Μπορεί να έχει διαφορετικές επιρροές στα φύλα. Αυτό όμως είναι άλλο καπέλο! Εκεί μιλάει το προφίλ του/της συγγραφέα.
Η γυναίκα μου, η μεγάλη μου κόρη διαβάζουν μετά μανίας Άγκαθα Κρίστι η πρώτη και Στήβεν Κινγκ, η δεύτερη. Μιλάει για ...ειδικές στο είδος, ναι; Ένα είδος, σκληρό, καθόλου ...ρομαντικό. Αλλά μήπως η Άγκαθα Κρίστι δεν κρύβει ρομαντισμό; Απύθμενο θα σας πω.
Τις γενικότερες κατευθύνσεις, δυστυχώς, τις ορίζει η αγορά και η εμπορευματοποίηση. Για παράδειγμα, τι διαφημίσεις βλέπετε σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα; Στοιχηματικές, αυτοκίνητα, "αντρικά" στερεότυπα. Τι διαφημίσεις βλέπετε σε μια αισθηματική σειρά; Καλλυντικά, "γυναικεία" στερεότυπα. Αν εμείς ακολουθούμε το προκάτ που στήνουν οι έμποροι και κερδοσκόποι, τότε με γεια μας και χαρά μας.
Θα ήθελα στην κουβέντα να έμπαινε πολύς κόσμος εδώ αλλά για έναν περίεργο λόγο βλέπω ότι οι περισσότεροι γίνονται ΠΟΛΥ ΦΛΥΑΡΟΙ στα social media σε "ανώδυνα" θέματα, στα οποία δεν υπάρχει κόστος ανάληψης θέσης. Εδώ στα μπλογκ που απαιτείτει διάλογος και όχι "καλημέρα, καλησπέρα", δυστυχώς...
Την καλησπέρα μου σε όλους.
Την καλησπέρα μου, με το μυαλό μου σε αυτές τις θάλασσες που λες και τις όμορφες παρέες! Και το ξέρεις πως συμφωνώ. Δεν ακυρώνω τους ισχυρισμούς ότι μπορεί να μας ελκύουν διαφορετικά πράγματα αλλά επιμένω στη ματιά. Ένα βιβλίο δεν είναι ποτέ μονοδιάστατο. Η ταμπέλα του αισθηματικού για παράδειγμα, μπαίνει για να καλύψει λόγους marketing όπως πολύ σωστά αναφέρεις κι εσύ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί μόνο υπό αυτό το πρίσμα. Καθένας μας διαβάζει, εστιάζει και αντιλαμβάνεται διαφορετικά πράγματα. Παίρνει διαφορερικά πράγματα από μία ανάγνωση. Αυτό από μόνο του μου λέει εμένα πως όλα μπορούν να είναι για όλους, αρκεί να βρεθεί η κατάλληλη... γωνία λήψης όπως μας γράφει και η Αγλαΐα μας!
ΔιαγραφήΤώρα για το τελευταίο που αναφέρεις, είναι λίγο θλιβερό που δεν μπορούμε να ανοίξουμε μεγάλες συζητήσεις, να ακούγονται απόψεις, να ανταλλάζουμε οπτικές. Αλλά τι να κάνεις;